Merkezi yönetim bütçesinin faizi 2025'te Milli Eğitim Bakanlığı'nın harcamalarından yüksekti: 2,05 trilyon lira, 1,44 trilyona karşı. Merkezi yönetim bütçesi, bakanlıkların ve diğer kurumların bütçesidir; parlamento bunun üzerinde oylama yapar. Hazine ve Maliye Bakanlığı bunu lira cinsinden açıklıyor.
Bunun yanında Uluslararası Para Fonu (IMF), sosyal güvenliği ve belediyeleri de kapsayan genel devleti, gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH), yani bir yılın ekonomik hacminin yüzdesi olarak ölçüyor. Bu yazı iki ölçüyü ayrı tutuyor. Farklı yıllara ait lira rakamlarını karşılaştırmak neredeyse imkânsız: 2025'te harcamalar yüzde 35,7, gelirler yüzde 48,0 arttı. Bu yüzden GSYH içindeki pay önem taşıyor.
Para nereden geliyor: Vergilerin bileşimi
Merkezi yönetim bütçesi 2025'te 12,8 trilyon lira gelir elde etti; bunun 11,05 trilyonu vergi. Her 100 lira verginin 48'i katma değer vergisinden (KDV) ve özel tüketim vergisinden (ÖTV), yani insanların satın aldıklarından geldi. ÖTV akaryakıtı, taşıtları, alkolü, kolayı ve bazı lüks malları kapsıyor; tek başına 18 lira getirdi. Yaklaşık 37 lira gelir ve kurumlar vergisinden geldi. 2025'te vergiler toplamda GSYH'nin yüzde 17,7'sini, sosyal primlerle birlikte yüzde 24,3'ünü oluşturdu.
Plan toplam vergi tutarını neredeyse tam tutturdu (yüzde 99,2), ancak bileşimi tutturamadı: Gelir vergisi ödeneğin yüzde 132'sini, kurumlar vergisi yüzde 75'ini getirdi.
2026'da bileşim kayıyor. 2 Mart 2026'dan beri benzin, motorin ve sıvılaştırılmış petrol gazı için eşel mobil sistemi geçerli: Petrol fiyatı yükseldiğinde devlet vergiden vazgeçiyor, böylece pompa fiyatı daha az artıyor. Ocak-Ağustos 2026'da vergi gelirleri yüzde 35,7 artarken ÖTV yalnızca yüzde 4,7 arttı.
Genel devlette harcamalar 2000'den bu yana her yıl gelirlerin üzerinde kaldı. 2025'te harcamalar GSYH'nin yüzde 32,4'ü, gelirler yüzde 29,6'sıydı. Harcamalar en yüksek değere 2001'de, ekonomik krizin yaşandığı yılda yüzde 43,9 ile ulaştı; gelirler en düşük değere 2022'de yüzde 25,7 ile indi. 2026'dan sonraki kesikli çizgiler IMF projeksiyonlarıdır: yüzde 33,2 harcama, yüzde 29,9 gelir.
Devlet neye ödüyor: Personel, transferler, faiz, deprem
Merkezi yönetim bütçesi 2025'te her 100 liranın yaklaşık 25'ini personele, 37'sini cari transferlere, 14'ünü faize, 9'unu yatırımlara, 7'sini mal ve hizmet alımına harcadı. Geri kalan işveren primlerine, sermaye transferlerine ve kredilere dağılıyor. Transferler arasında sağlık, emeklilik ve sosyal yardım için yapılan ödemeler var: 1,93 trilyon lira, bütçenin yüzde 13,2'si.
6 Şubat 2023 depremi hesabın içinde. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın verdiği bilgilere göre merkezi yönetim bütçesi 2023-2025 arasında yeniden inşa ve afet hazırlığı için 3,6 trilyon lira harcadı; bu, 2025 fiyatlarıyla yaklaşık 91,5 milyar dolar. 2025'te bu harcamalar GSYH'nin yüzde 0,8'ine denk geldi; bunlar olmasa açık yüzde 2,9 yerine yüzde 2,1 olurdu. Hükümet 2026 için bu kalemde 681,5 milyar lira bekliyor ve yeniden inşayı büyük oranda tamamlanmış olarak tanımlıyor.
Savunmanın GSYH içindeki payı artıyor. NATO'nun hesaplama yöntemine göre, Türkiye'nin bildirimleriyle, bu oran 2023'te yüzde 1,45, 2024'te yüzde 2,08, 2025'te tahminen yüzde 2,33 oldu (1,47 trilyon lira). İttifak 2026 için yüzde 2,85 tahmin ediyor.
Açık, borç ve faiz yükü: Gerçekleşme ve plan ayrı
Gerçekleşme: Merkezi yönetim bütçesinin açığı 2025'te yaklaşık 1,8 trilyon lira, GSYH'nin yüzde 2,9'uydu. Faiz olmasaydı bütçe 255 milyar lira fazla verirdi. Plan: 2026 bütçesi 2,71 trilyon lira açık öngörüyor (yüzde 3,5); Ocak-Ağustos döneminde 1,31 trilyon lira kaydedildi. 6 Eylül 2026 tarihli Orta Vadeli Program bütün yıl için yüzde 3,1 bekliyor, 2027 için 3,87 trilyon lira (yüzde 3,5), 2029 için yüzde 2,8 planlıyor.
Genel devletin açığı, 2001'deki ekonomik kriz yılında GSYH'nin yüzde 11,6'sından 2025'te yüzde 2,8'ine geriledi. Arada deprem yılı 2023'te yüzde 5,2, 2024'te yüzde 4,5 vardı. Soluk sütunlar IMF projeksiyonlarıdır: 2026 için yüzde 3,4, 2027 için 3,7, 2031 için 2,7.
Genel devletin borcu 2001'de GSYH'nin yüzde 75,6'sından 2025'te yüzde 23,5'ine düştü. IMF 2026 için yüzde 25,5, 2030 için 28,0 öngörüyor; hükümet 2026 için AB tanımıyla yüzde 21,8 bekliyor. AB Komisyonu oranın 2024'teki düşüşünü paydaya da bağlıyor: Yüksek enflasyon GSYH'yi lira cinsinden büyütüyor ve oranı aşağı çekiyor. Merkezi yönetim borcunun yüzde 39,9'u dış borç (Haziran 2026 itibarıyla); lira değer kaybettiğinde bunun lira cinsinden değeri artıyor.
Merkezi yönetim bütçesinin faizi 2025'te 2,05 trilyon lira oldu: harcamaların yüzde 14,0'ı, 100 lira vergiye karşılık yaklaşık 19 lira. Bu, bütçedeki 1,95 trilyondan yüzde 5,4 fazlaydı. 2026 için 2,74 trilyon planlandı, hükümet 2,82 bekliyor. Ağustos 2026'ya kadar ödeneğin yüzde 72,5'i kullanıldı; 2025'te sekiz ay sonra bu oran yüzde 73,1, yıl sonunda yüzde 105,4'tü. Program 2027 için 3,98 trilyon lira, yani GSYH'nin yüzde 3,6'sını planlıyor.
IMF veri tabanına göre devlet 1999'da GSYH'nin yüzde 20,8'ini faize ödedi. 2017'de bu oran yüzde 1,9, bildirilen son yıl olan 2024'te yüzde 3,0'dı. Grafik 2024'te bitiyor ve projeksiyon içermiyor.
Hesap ne kadar sağlam: Plan ile gerçekleşme
Merkezi yönetim bütçesinin açığı 2023'te plandan büyük, 2024 ve 2025'te plandan küçük çıktı. Eylül 2022 tarihli program 2023 için GSYH'nin yüzde 3,5'ini (659 milyar lira) planlamıştı; deprem yılında bu yüzde 5,2 (1,38 trilyon) oldu. 2024'te bütçede yüzde 6,4 (2,65 trilyon) vardı, sonuçta yüzde 4,7 (2,11 trilyon) gerçekleşti. 2025 için yüzde 3,1 planlanmıştı; program Eylül 2025'te beklentiyi yüzde 3,6'ya yükseltti, sonuçta yüzde 2,9 çıktı. Açık plan altında kaldı, çünkü gelirler ödeneğe ulaştı (yüzde 100,3), harcamalar ise ödeneğin hafifçe altında kaldı (yüzde 99,3). Faiz harcamaları ödeneğin 2023'te yüzde 19, 2024'te yüzde 1 ve 2025'te yüzde 5 üzerindeydi.
Varsayımlarda sapma daha büyük. Eylül 2024 tarihli program Aralık 2025 için yıllık enflasyonu yüzde 17,5 olarak hesaplamıştı; resmî olarak yüzde 30,9 ölçüldü. Aralık 2024 için yüzde 33,0 planlanmış, yüzde 44,4 ölçülmüştü; Aralık 2023 için yüzde 24,9 planlanmış, yüzde 64,8 ölçülmüştü. Büyüme 2024 ve 2025'te ödeneğin 0,7 ve 0,3 puan altında kaldı (yüzde 4,0 yerine yüzde 3,3 ve 3,7). Program lira için bir hedef kur belirtmiyor; serbest dalgalanan kurda kalıyor ve istisnaları yalnızca aşırı dalgalanmalar için öngörüyor. 2026 için büyüme varsayımı yüzde 3,8'den yüzde 3,3'e düştü, enflasyon varsayımı yüzde 16,0'dan yüzde 28,4'e çıktı. IMF Şubat 2026'da 2026 sonu için yüzde 23 beklemişti.
Hesabı dışarıdan üç kurum değerlendiriyor. IMF İcra Direktörleri Kurulu Şubat 2026'da 2025 yılındaki bütçe çabasını takdir etti ve enflasyonu düşürmek için açığın geçici olarak GSYH'nin yüzde üçünün altında kalmasını gerekli gördü. Aynı zamanda IMF uzmanları 2024 için merkezi yönetimde yüzde 5,0 açık gösteriyor, hükümet ise yüzde 4,7; hükümetin tanımı, IMF'nin hesaptan çıkardığı tek seferlik etkileri içeriyor. 2025 genel devleti için hükümet yüzde 2,1 diyor, grafiklerdeki IMF serisi 2,8. AB Komisyonu Kasım 2025'te Türkiye'de sabit sayısal kuralların ve bağımsız bir bütçe kurumunun bulunmadığını belirtti. Devlet fonu Türkiye Varlık Fonu ile yeniden inşa fonu, kendi anlatımlarına göre tamamen ya da kısmen Sayıştay denetiminin dışında. Sayıştay 3 Eylül 2026'da 2025 kesin hesabının tablolarının kurumların defterleriyle uyumlu olduğunu doğruladı ve parlamentoya bunların kabul edilmesini önerdi.
Cumhurbaşkanı 2027 bütçesini 18 Ekim 2026'ya kadar parlamentoya sunmak zorunda (Anayasa madde 161); çerçevesi programda duruyor: 27,3 trilyon lira harcama, 23,4 trilyon lira gelir. Hazine ve Maliye Bakanlığı her ay bir uygulama raporu sunuyor; Eylül raporu Ekim'de çıkacak. Hesabın tutup tutmadığı ilk olarak fiyat artışında görülecek: Program bunu Aralık 2027 için yüzde 21 olarak belirliyor.